Radstadt

Oude stad in de bergen

Tekst: Emely Nobis / Beeld: Frits Roest

Voor een ontspannen wintersportvakantie in de Salzburger Sportwelt is Radstadt een prima uitvalsbasis. Verkenning van dit ommuurde historische plaatsje tussen Dachsteingebergte en Radstädter Tauern.
Radstadt

Radstadt – © Tourismusverband Radstadt, Air Media Karl Strauch

Radstadt ligt niet toevallig op een rotsplateau (856 meter). Het plaatsje werd hier in de 11e eeuw doelbewust aangelegd door de bisschoppen van Salzburg. Voor die tijd ging het iets verderop gelegen Altenmarkt als Ratstat door het leven. De naam komt waarschijnlijk van Rast (rust), want hier was al in de Romeinse tijd een rust- en paardenwisselstation op de belangrijke handelsroute van Aquileia in Italië over de Radstädter Tauern naar Luvavum (het huidige Salzburg).

Privileges

Stadsmuur en heksentoren

Stadsmuur en heksentoren

In de middeleeuwen hoorde het gebied rondom Radstadt niet bij Oostenrijk, maar viel het onder de vorst-aartsbisschoppen van Salzburg. ‘De grens met Oostenrijk lag acht kilometer verderop, bij de Mandlingpass op de huidige grens met Stiermarken’, vertelt Otto Fritsch van het toerismebureau. ‘De bisschoppen waren bang dat ze zich niet konden verdedigen als de boze Oostenrijkse vijand zou komen. Na veel gepieker besloten ze dat het rotsplateau de ideale plek was om een ommuurde stad te bouwen. Dat was dus puur om strategische redenen.’

Fresco

Fresco op een huis

Toen de bossen op het plateau eenmaal waren gerooid en de stad was verrezen (rond 1074) werden de jonge en gezonde burgers van het oude naar het nieuwe Ratstat gesommeerd. De ouderen en zwakken bleven achter in wat vanaf die tijd steeds vaker Alte Markt (later Altenmarkt) werd genoemd.

Het nieuwe Ratstat werd het administratieve en militaire steunpunt van de vorst-aartsbisschoppen in het zuiden van hun rijk. Op 27 juli 1289 verleende aartsbisschop Rudolf von Hoheneck de burgers van Radstadt (toen al in die spelling) stadsrechten. Nadat de muren in 1296 standhielden bij een belegering door hertog Albrecht I van Oostenrijk volgden bovendien tal van privileges, zoals controle van de (boven)regionale handel, een regionaal wijnmonopolie, een opslagrecht voor zout uit Hallein en ijzer uit Leoben en het recht om in de Flachau ijzererts te winnen.

Loggia

We ontmoeten Otto Fritsch op de Stadtplatz. Op de laatste werkdag voor zijn pensioen neemt hij ons mee voor een stadswandeling. Het is vrijdag marktdag, maar er is de afgelopen nacht zo veel sneeuw gevallen dat maar weinig boeren zijn gekomen om hun kraampjes op te stellen. Fritsch voert ons door de binnenstad richting noordelijke stadsmuur. Veel historische gebouwen in het centrum zijn verdwenen door zes grote stadsbranden (1365, 1417, 1616, 1781, 1855 en 1865). De loggia van Gasthof Brüggler (Hohenegg­straße 10) met vijf gotische spitsboogvensters – een versiering die typisch is voor Venetiaanse paleizen – herinnert nog aan de rijkdom in de renaissance. In het aanpalende pand (nummer 8), eveneens uit de renaissance, woonde de in zijn tijd beroemde componist-­organist Paul Hofhaimer (1459-1537).

Stadsmuur

Stadsmuur

Grote delen van de stadsbevestiging zijn wel nog volledig intact en staan al lang onder monumenten­zorg. Je kunt er nu zelfs goeddeels omheen lopen. Wij beginnen in het noordwesten bij de stadsvijver, het laatste restant van de gracht die de stad vroeger ten westen, oosten en noorden omsloot. Hier staat ook de eerste toren: de Teich- of Gadeturm. Alle drie de torens zijn veel jonger dan de stadsmuren zelf. Ze werden gebouwd na de laatste boerenopstand van 1525/26, toen vijfduizend boeren Radstadt belegerden maar niet wisten in te nemen. ‘De laatste grote veldslag verliep dramatisch voor de boeren’, aldus Fritsch. ‘Er werden 27 leiders onthoofd, maar men wist niet zo goed wat er met de rest moest gebeuren. Executeren en begraven was niet alleen een hoop werk, de vraag was bovendien wie dan voortaan de akkers zou bewerken. Als boetedoening moesten de boeren daarom de stadsmuren versterken en bovendien verdedigingstorens bouwen – zodat het lastiger werd om de stad aan te vallen.’

Teichturm

Teichturm ofwel vijvertoren

De Teichturm werd als eerste van drie ronde torens gebouwd en was lange tijd in gebruik als opslagplaats, vooral van ijs uit de rivier. Nu is de toren onderdeel van een cultureel centrum met filmzaal.

Dat er in Radstadt nooit, zoals gebruikelijk, een vierde toren kwam, pleit volgens de overlevering voor de humane Radstädter die vonden dat de boeren na drie torens wel genoeg waren gestraft. ‘In werkelijkheid is het plateau aan de kant waar normaal gesproken een vierde toren zou staan zo steil, dat het prima kon worden verdedigd. Een toren zou alleen maar in de weg hebben gestaan.’

Tuin vol fietsen

Hexenturm

Hexenturm ofwel heksentoren

Vanaf de Teichturm lopen we langs de noordelijke stadsmuur. Links van ons, aan de voet van de heuvel, stroomt het verkeer over de drukke Bundesstraße (B320) die Radstadt als het ware doormidden klieft. Aan de ene kant ligt de ommuurde binnenstad. Aan de overkant wordt geschaatst op de sportplaats, liggen de buitenwijken en de Schwemmberg en ‘huisberg’ Rossberg. Een voetgangersbrug over de Bundesstraße verbindt beide stadsdelen.

Nu is deze weg een probleem. Toen hij midden jaren zestig van de vorige eeuw werd aangelegd, loste hij juist een probleem op. Het verkeer, dat tot dan toe dwars door het centrum reed, werd er nu omheen geleid. Fritsch: ‘We waren blij. Het idee was dat mensen die hier voorbijreden een tussenstop zouden maken als ze onze mooie stadsmuur zagen. Dat was ook zo, maar niemand had kunnen voorzien hoe zeer de verkeersdrukte zou toenemen.’

In de jaren negentig waren er daarom plannen voor een ondertunneling en dankzij EU-subsidie was dat ook bijna gelukt. Tot in 1999 een rampzalige brand in de Tauerntunnel aan twaalf mensen het leven kostte. ‘Toen ging het geld naar herstel en verbetering van die tunnel.’

Radgarten ofwel fietsentuin

Radgarten ofwel fietsentuin

In een parkje aan onze rechterhand trekt intussen een ander verkeersmiddel de aandacht. Een tiental curieuze aluminium fietsen – in de vorm van onder meer de Eifeltoren, een kruiwagen en een reusachtige loopfiets – vormen tezamen de zogeheten Radgarten. Ze zijn ontworpen door Dieter Senft. Deze Duitse kunstenaar staat ook wel bekend als Tour de France-duivel – omdat hij tijdens dit wielerevent al jarenlang in duivelskostuum compleet met drietand de renners toejuicht. In mei 2000 had Radstadt hem uitgenodigd voor de Amadé Radmarathon, een klassieker (eind mei, begin juni) die jaarlijks ruim duizend wielrenners trekt. Fritsch: ‘Senft heeft zo’n tweeduizend fietsen verzameld en gemaakt en bood ons toen aan om een deel ervan hier te exposeren. Zo is onze Radgarten ontstaan. Met uitzondering van de Eifeltoren zou je met alle fietsen in principe gewoon de weg op kunnen.’

Kerk en klooster

Stadswapen

Stadswapen van Radstadt

We lopen verder en bereiken even verderop de tweede stadstoren. De Kapuziner- of kloostertoren is nooit door brand beschadigd en heeft daarom nog de volledig intacte, originele houten dakconstructie. Dit meesterwerk van timmermanskunst uit 1534 kan onder meer worden bezichtigd tijdens openingstijden van het Heimatmuseum in de toren en tijdens rondleidingen met de ‘nachtwacht’. Tegen de toren aan ligt het voormalige Kapucijnerklooster. Het staat op de plek van de vroegere burcht Radstadt: de residentie van de zogeheten Pfleger (bestuurder en rechter) die de vorst-aartsbisschoppen vertegenwoordigden. De woonomstandigheden waren er zo erbarmelijk, dat de Pleger in 1525 definitief verhuisden. De vervallen burcht werd in 1633 als klooster in gebruik genomen, hield die functie tot 1978 en is nu een pastorie. De aanpalende kerk werd in 1634 ingewijd en in de 18e eeuw verlengd tot aan de stadsmuur.

In dezelfde hoek van de stadsmuur, aan de Prehauserplatz, staat ook het Steirertor. Het is een van de twee vroegere stadspoorten van Radstadt. Het Salzburgertor aan de westzijde werd in de 19e eeuw gesloopt. Ook het Steirertor, nu als bedrijfs- en woonruimte in gebruik, is pas op de tweede blik als zodanig herkenbaar. Op een erker boven de voormalige doorgang zijn twee wapens te zien: de Oostenrijks-Hongaarse dubbeladelaar en het stadswapen van Radstadt: een rood vlak met daarop een zilverkleurige stadsmuur, twee torens en in het midden een poort met daar­boven een wagenwiel met acht spaken.

Gotische lichtzuil

Metzgerloch

Metzgerloch

Door de stadspoort lopen kan niet meer, dus lopen we erlangs naar de iets verderop gelegen parochiekerk Maria-Hemelvaart. Ze werd gebouwd in 1314, maar bij de laatste grote stadsbrand vrijwel volledig vernield toen de toren op het schip stortte. Daarna werd ze in de huidige gecombineerd romaans-gotische stijl herbouwd. Origineel gotisch is wel nog de Schusterturm op het aanpalende kerkhof: in deze lichtzuil uit 1513 brandde vroeger het ‘eeuwige licht’ dat oorlog, pest en andere rampen moest afweren. Niet helemaal succesvol, gezien de vele stadsbranden.

Vanaf het kerkhof lopen we dwars door het centrum naar de zuidelijke stadsmuur en het Metzgerloch – een smalle doorgang. We kijken nu uit op de Radstädter Tauern. In het dal zien we winterwandelaars en langlaufers. In de verte ligt Altenmarkt. We slaan rechtsaf en bereiken de Baderturm in de zuidoosthoek. Deze derde stadstoren wordt ook wel Hexenturm genoemd, vanwege de windwijzer in de vorm van een heks die sinds 1960 op het dak staat. De rondleiding zit er bijna op. Via de Hoheneggstraße lopen we weer het centrum in en bereiken we ons uitgangspunt. Een bovenmaatse metalen fiets op de Stadtplatz legt weliswaar de link met de naam van dit oude stadje in de bergen, maar we weten nu dat Rad (fiets) en Radstadt etymologisch niet verwant zijn. De fiets wijst de weg naar de Radgarten en is net als de exemplaren in dit museum een ontwerp van Tour de France-­duivel Dieter Senft.

Kijk wat je allemaal in de omgeving kunt doen op onze wegwijzer.




Winteractiviteiten rondom Radstadt

Königslehenbahn

Königslehenbahn

De skischommel Radstadt-Altenmarkt (8 liften, 18 pistekilometers) is een kleiner wintersportgebied in de Salzburger Sportwelt. De pistes in Radstadt-Altermarkt zijn relatief vlak (tot 1577 meter) en daarom ideaal voor beginners, families en comfortskiërs. Naast skiën kun je hier terecht voor alle andere winteractiviteiten, zoals schaatsen, rodelen, winterwandelen en langlaufen. De rodelbaan Königslehen in Radstadt is met 6 kilometer (727 hoogtemeters) zelfs de langste rodelbaan in de Salzburger Sportwelt. Rodels kunnen worden gehuurd bij het dalstation van de 8-persoons gondellift Königslehen.

Rodelbahn

Begin van de rodelbaan

Voor après-ski kun je onder meer terecht in de bar Unterberg Salettl tegenover het dalstation van  de Königslehenbahnen en bij de Arlofhütte in Altenmarkt. Bergrestaurants zijn onder andere de Sportalm Habersatter  bij het bergstation van de Königslehenbahn en de bergrestaurants Hochnössler en Bifei’s Hütt’n langs de verlichte rodelbaan in Altenmarkt.

Mascotte

Mascotte van Radtstadt-Altenmarkt

De Radstädter huisberg Rossbrand is in de winter alleen met de Papagenobahn vanuit Filzmoos bereikbaar. Vanaf het bergstation op 1600 meter strekken zich 15 kilometer winterwandelpaden en langlaufloipen uit. Bij het bergstation ligt enigszins verscholen tussen de bomen de mooie Schörgi Alm. Kijk niet vreemd op als je tijdens de rit omhoog luchtballonnen ziet opstijgen. Bij het dalstation van de Papagenobahn kun je een vlucht boeken. In januari vindt hier bovendien de ballonweek plaats, met als hoogtepunt de Nacht van de ballons. Even geen zin in winter? De Erlebnis-Therme Amadé in Altenmarkt heeft een groot zwembad en een uitgebreid wellness- en saunalandschap.




Overige Tips & Adressen

Algemeen

Radstadt ligt in de regio Pongau in het Salzburgerland. Rij vanaf de A10 Tauernautobahn tot het knooppunt Altenmarkt im Pongau en dan verder over de B320 tot Radstadt. Algemene informatie over accommodaties, gastronomie, evenementen en de kortingskaart Salzburger Sportwelt Card (gratis bij verhuurders van accommodaties) bij het toerismebureau: Stadtplatz 17, radstadt.com

De in dit artikel beschreven stadswandeling volgt deels het zogeheten Millennium-pad door Radstadt. Deze route werd in 1996 aangelegd toen Oostenrijk vierde dat het duizend jaar eerder voor het eerst in een document werd genoemd. In ongeveer duizend stappen (20 minuten) lees je op ruim dertig informatieborden langs de route meer over de geschiedenis van Radstadt, het Salzburgerland en Oostenrijk. De brochure met de Millennium-pad-route is gratis verkrijgbaar bij het toerismebureau.

De gratis Radstädter webapp Paul (Duits en Engels) geeft meer informatie over alle (actuele) mogelijkheden tijdens een verblijf in Radstadt:
radstadt.com/paul

Stadswandeling Radstadt met digitale gids? Download de gratis app Hearonymus en zoek op Radstadt. De routebeschrijving is er in het Engels en Duits: hearonymus.com

Overnachten & Gastronomie

Gasthof Löcker

Eenvoudig maar goed familiehotel en restaurant met vriendelijke service in het centrum van Radstadt. Traditioneel Oostenrijkse keuken. Schernbergstraße 11, loecker.biz

Stegerbräu
Stegerbräu

Stegerbräu

Brouwerijcafé, bar en hotel in het centrum van Radstadt, met op de tap het eigen huisbier. Het pand is zeshonderd jaar oud, maar sinds een recente verbouwing hebben bar en restaurant een modern Alpenchic interieur en is er een ‘Burger-menukaart’. Schernbergstraße 14, stegerbraeu.at

Metzgerstub’n Ladinger

Deze slagerij bij de zuidelijke stadsmuur langs het Millennium­pad heeft een leuk, informeel restaurantgedeelte met uitzicht op de Hexenturm. Je lunch kies je zelf uit de vitrine met onder andere salades, taarten en natuurlijk vleesspecialiteiten van het huis als Leberkäs (een soort gehaktbrood). Stadtplatz 13, ladinger.cc

Zien & Doen

Musea

In het voormalige kasteel Schloss Lerchen uit 1289, tien minuten lopen vanaf de Teichturm, is sinds 1985 een mooi museum gevestigd. Op de begane grond is er aandacht voor geologie en mijnbouw in de regio. De eerste verdieping is gewijd aan de geschiedenis van Radstadt, met aparte ruimtes over kerken, reformatie en tegenreformatie. Een bijzonder kleinood zijn de bewaard gebleven (kolossale) originele sleutels van de stadspoorten. De derde verdieping is een Heimatmuseum met veel aandacht voor oude ambachten, in het bijzonder de vroeger belangrijke Radstädter keramiekproductie.

Het Heimatmuseum in de Kapuzinerturm gaat uitvoerig in op de boerenoorlog van 1525/26 en besteedt aandacht aan het boerenleven in vorige eeuwen. De origineel houten dakconstructie op de bovenste verdieping is op zichzelf al een bezichtiging waard. Ook zijn hier wisselende exposities. Beide musea zijn alleen van juni tot september geopend, museen-radstadt.at

Mandlberggut
Mandlberggut

Mandlberggut © Schladming-Dachstein

De familie Warter combineert twee heel verschillende destilleerderijen. De Dachstein-distilleerderij (whisky, gin, schnaps) en de Latschenkiefer-destilleerderij (bergdenolie). Er zijn rondleidingen met proeverij mogelijk en je kunt alle producten kopen in de Hofladen. In het Mandlbergkaffee serveert Doris Warter gebakjes en hartige specialiteiten. Mandlbergweg 4, mandlberggut.com

Evenementen

Advent

In de adventstijd is er in Radstadt veel te doen. Op zaterdagen is er dan kerstmarkt op de Stadtplatz. Kraampjes verkopen regionaal kunsthandwerk en zelfgemaakte producten, je kunt er uiteraard Glühwein drinken en regionale lekkernijen als Pongauer Blattlkrapfen (een in olie gebakken krokante deegflap) krijgen. Ook treden muziekgroepen op en is er een levende kerststal. Daarnaast worden er kerstwandelingen georganiseerd, onder meer langs de ‘langste advents­kalender van Europa’ met 24 van binnenuit verlichte ramen. Langs de jaarlijkse kerststalroute aan de binnen- en buitenkant van de historische stadsmuur verbeelden de in glazen kastjes opgestelde kerststallen op verschillende manieren het kerstverhaal. radstadt.com/radstadt/top-events

Knödelfest

Op het jaarlijkse Knödelfest in de zomer worden in de Schernbergstraße zo’n twintig verschillende soorten knoedels geserveerd: In soep, als hoofdgerecht of als dessert. Van klassiekers als spek, champignons en runderknoedels tot marsepeinen knoedels. radstadt.com/radstadt/top-events

Kunsthandwerk

Meer dan honderd handwerkers, designers en kunstenaars uit Oostenrijk en Duitsland presenteren zich op de jaarlijkse kunsthandwerkmarkt in september. Georganiseerd door de culturele vereniging Zentrum, ook verantwoordelijk voor de programmering van de filmzaal in de Teichturm (met films in de originele taal). daszentrum.at

Paul Hofhaimer Tage

Jaarlijks festival in mei en juni voor ‘oude muziek & nieuwe klanken’, vernoemd naar de in 1459 in Radstadt geboren musicus, organist en componist Paul Hofhaimer. Diverse locaties in en buiten Radstadt. daszentrum.at




Radstadt Tourismusverband Radstadt, Air Media Karl Strauch
Österreich Werbung
Hauptplatz Retz © FREN Media
© Oostenrijk Magazine
Gids Sandor Cheizoo © Oostenrijk Magazine
© Oostenrijk Magazine
Wijnfeest Oostenrijk Magazine
© Oostenrijk Magazine
© österreich Werbung / trumler
© Oostenrijk Magazine