Carnuntum

Wijngebied sinds de Romeinen

Tekst: Emely Nobis, Beeld: Frits Roest

De regio Carnuntum is vooral bekend vanwege opgravingen van een Romeinse garnizoensstad. Dat hier ook de beste Oostenrijkse rode wijnen vandaan komen, is een geheimtip. Toch gaat de wijnbouw al terug tot die Romeinen.

Glooiende heuvels, kellergassen, goudgele graanvelden, bossen, wijngaarden: de Romeinen zullen zich in Carnuntum (Neder-Oostenrijk) ongetwijfeld thuis hebben gevoeld. Dat hier in de eerste eeuwen na Christus een garnizoensstad werd gevestigd, had alles te maken met de indertijd gunstige ligging: de Barnsteenroute, waarlangs barnsteen vanuit de Baltische staten naar welgestelde afnemers in het Middellandse Zeegebied werd getransporteerd, kruiste hier een andere belangrijke handelsweg over de Donau.

Tijdens opgravingen in Carnuntum zijn veel sporen gevonden die erop wijzen dat er door de Romeinen intensief wijn werd verbouwd en geconsumeerd: amforen, messen om druiven te krenten, drinkbekers, scheplepels, zeven om kruiden als rozenbladeren, hars en pepers uit de gearomatiseerde wijn te halen. Wijn werd gezien als gezond; als onderdeel van hun salaris kregen legionairs er zelfs twee liter per dag van. Die werd verdund met water en gezoet met honing. Geen overbodige luxe, want Romeinse wijn was zuur en naar onze smaak tamelijk ondrinkbaar.

Rubin Carnuntum

Vandaag de dag wordt er in Carnuntum uitstekende rode wijn gemaakt. Rubin Carnuntum is de herkomstbenaming die sinds 1992 wordt gebruikt voor Zweigelt-wijnen uit de regio. Dat die een heel eigen, vol en krachtig karakter hebben, danken ze aan een combinatie van stenige kalk- en lössbodem, veel zon, koele Donau-wind en grote verschillen tussen de dag- en nachttemperaturen. Maar niet elke Zweigelt mag zich Rubin Carnuntum noemen. Een jury van wijnboeren uit Carnuntum bepaalt elk jaar tijdens een blinde proeverij welke het predicaat waardig zijn. Er worden dan alleen wijnen geproefd die tenminste één jaar in het vat zijn gerijpt, met een alcoholpercentage van minimaal 12,5 procent. De circa veertig boeren van wie de Zweigelt door de keuring komt, mogen de capsule op hun wijnflessen sieren met een afbeelding van het Heidentor: een Romeinse triomfboog waarvan de resten nog fier overeind staan in Petronell-Carnuntum. In dit plaatsje ligt een archeologisch park met opgravingen uit het antieke Carnuntum, de vroegere hoofdstad van de Romeinse provincie Pannonia Superior. In dit park vindt één keer per jaar de Carnuntum-Experience plaats, een smaakfeest rondom de Rubin Carnuntum en andere regionale lekkernijen.

Wijnkelders

Romeins verleden en moderne wijnbouw komen samen in Bruck an der Leitha, een van de dorpen in Carnuntum. Hier liet Hannes Rosner op het wijngoed van zijn ouders in 2007 de Romeinse Villa Vinum bouwen. In deze ‘wijnbelevingswereld’ kun je terecht voor een rondleiding door de geschiedenis van de wijnteelt, die uiteraard eindigt in een proeverij. Onderweg word je onder meer toegesproken door wijngoden, bezoek je een wijnkelder en -museum en leer je waarom veel wijnboeren het onkruid in hun wijngaarden tegenwoordig welig laten tieren.

Authentieke romantiek biedt de Kellergasse in het verderop gelegen Prellenkirchen. In deze zeshonderd meter lange straat zijn 54 rustieke wijnkelders uit de 18e eeuw behouden. Vijf zijn er omgebouwd tot Buschenschank: een eenvoudig café waar de boer zijn eigen wijn uitschenkt.

In Prellenkirchen is dat, anders dan in de rest van Carnuntum, vooral witte wijn. De eerste nieuwe witte wijn van het jaar, de Primus Carnuntum, kun je hier vanaf eind oktober tot het einde van het jaar proeven. De oude Kellergasse kijkt uit op een modern windmolenpark, maar de achterkant ligt tegen de heuvels van de Spitzerberg, een natuurpark waarin je heerlijk kunt wandelen en fietsen. Vooral omwonenden en dagjesmensen vinden de weg hier naartoe. Busladingen toeristen – zoals in veel andere Kellergassen – komen er niet omdat er in de omgeving geen grote hotels zijn. Dit tot genoegen van Heinz Gratzer, viceburgemeester van Prellenkirchen, wijnboer én eigenaar van een van de kelders. Hij vertelt dat een coöperatie van wijnboeren het oorspronkelijke karakter van de Kellergasse bewaakt, als gemoedelijke trefpunt voor omwonenden. Zo wordt er elk jaar in augustus een tweedaags festival georganiseerd. ‘Dan zijn alle kelders open en kun je overal wijn proeven en hapjes eten. Ook is er een kleine kunstmarkt. Daar komen zo’n duizend omwonenden en wijnhuizen uit de regio op af.’

Een ander belangrijk evenement is het jaarlijkse feest van de jagersvereniging, ontstaan omdat er in de Kellergasse een kapel staat voor hun beschermheilige Hubertus. ‘Alle inwoners van Prellenkirchen worden dan uitgenodigd. De jagers maken wildragout en hun vrouwen bakken taarten.’

Roversbendes

Een van de belangrijkste wijndorpen in Carnuntum is Göttlesbrunn, met vijfentwintig wijnboeren op dertienhonderd bewoners. De huizen hier hebben gevels in allerlei pasteltinten en geen verdiepingen. Het oogt klein, maar schijn bedriegt: achter de poorten gaan langgerekte binnenhoven schuil, regelrechte straten met daaraan meerdere schuren en woonhuizen en vaak een achteruitgang in een andere straat. Manfred Edelmann, van het gelijknamige wijngoed en pension, vertelt dat de bouwwijze te maken heeft met de angst in vorige eeuwen voor roversbendes. ‘Alles werd naar binnen gebouwd om de rijkdom te verbergen. Als ’s avonds de poorten dicht gingen, was de straat een gesloten front.’

Aanvankelijk stonden alle boerderijen aan één kant van de weg en hadden ze grote voortuinen. Dat veranderde toen pachters en knechten huizen bouwden op de lapjes grond die ze na jaren trouwe dienst als beloning kregen. Een voor een verdwenen de voortuinen en kreeg Göttlesbrunn straten met aan weerszijden bebouwing.

Wo der Wein Wohnt

Franz & Christina Netzl © Netzl / Julius Hirtzberger

Een paar honderd meter van Edelmann staat wijngoed Netzl. Franz en Christina, vader en dochter, produceren hier de ene na de andere prijswinnende wijn. Zo wonnen ze vorig jaar nog de Falstaff-verkiezing van beste Oostenrijkse rode wijn met hun Anna-Christina jaargang 2013, een cuvée uit Zweigelt, Merlot en Cabernet. De Netzls bedrijven al tweehonderd jaar wijnbouw, maar deden dat net als de meeste mensen in de regio lange tijd als bijverdienste naast akkerbouw en veeteelt. In 1991 besloten Franz en zijn echtgenote Christine zich volledig op wijnbouw te concentreren. Dochter Christina stapte in 2007 in het bedrijf. Met man Peter en twee dochtertjes woont ze naast haar ouders aan de tachtig meter lange en dertien meter brede binnenhof vol oleanders, rozen en andere bloemen. Handig omdat haar moeder (verantwoordelijk voor sales, marketing en administratie) kan oppassen als Christina en Peter in de wijnkelder of wijngaarden aan het werk zijn. Pikant detail: Peter runt samen met zijn neef Christoph het eveneens gerenommeerde wijngoed en familiebedrijf Artner in het nabijgelegen Höflein. Elk jaar is het weer spannend: wie van de echtelieden maakt de beste wijn? Wie wint de meeste prijzen? ‘Maar dat is gezonde rivaliteit’, verzekert Christina. ‘Peter werkt zo nodig ook bij ons mee. Het is in dit vak juist prettig als je met je partner ideeën en ervaringen kunt uitwisselen.’

Net als alle wijnboeren in Göttlesbrunn plukken de Netzls hun druiven (130.000 wijnstokken!) handmatig, waarbij elke vrucht met een smetje meteen wordt weggegooid. Wijn maken ze uitsluitend van de onderste, bloot liggende trossen die de meeste zonuren hebben gehad. Hun topwijn Anna-Christina (genoemd naar Christina en haar zus Annemarie) krijgt twintig maanden de tijd om te rijpen. Al die tijd liggen de vaten Zweigelt, Merlot en Cabernet Sauvignon in een stenen keldergewelf uit 1860, waar een constante temperatuur van 14-16 graden heerst. Franz: ‘Dit is onze www: Wo der Wein Wohnt.’ Na bijna twee jaar rusten komt het spannendste moment: de individuele wijnen proeven en de exacte samenstelling van hun cuvée bepalen.

De achterkant van Netzls boerderij grenst direct aan de Schüttenberg, met 287 meter de hoogste wijnberg in de regio. Hier staat een verrassend modern, strak proeflokaal – opgetrokken uit hout en met grote glazen puien. Hier drinkt de familie ’s avonds ook zelf graag een glas wijn, uitkijkend over de wijngaarden die onder invloed van weer, tijdstip en seizoen telkens weer een ander kleed aantrekken. Voor wat hij dan ziet, heeft Franz een andere www paraat: ‘Wo der Wein Wächst’.

Wijngaarden Netzl, Göttlesbrunn © Netzl / Robert Herbst

Romeins bloed

Terug naar de Romeinen. Dat zij de wijn naar de Donauregio hebben gebracht, klopt achteraf toch niet. Al tweeduizend jaar voor Christus groeiden hier wilde druiven, zo blijkt uit de vondst van Keltische potten met daarin druivenpitten. Daar werd altijd al wijn van gemaakt, maar de Romeinen vonden de kwaliteit abominabel. Uit schriftelijke bronnen blijkt dat de legionairs die in Carnuntum waren gelegerd hun eigen wijnen meenamen naar feesten van de lokale bevolking. Rare jongens, die Romeinen, zullen die ‘barbaren’ wel hebben gedacht. Omdat het makkelijker en goedkoper bleek om zelf wijn aan te bouwen dan deze te importeren, kwam in Carnuntum intensieve Romeinse wijnbouw op gang. Wellicht ligt het dus ook aan de restanten van het Romeinse bloed in de aderen van de bewoners van Carnuntum dat hier nu zulke uitstekende rode wijn wordt gemaakt.

Lees hier meer over archeologisch park Carnuntum.

Tips & Adressen

Overnachten

Edelmann

Wijngoed en pension met eenvoudige, goed verzorgde kamers aan een rustig binnenhof. Manfred geeft wijnproeverijen aan huis, houdt van een goede discussie en heeft veel kennis over de regio. In het pension hangen fantastische reisfoto’s van zijn hand.

Rosenbergstraße 31 in Göttelsbrunn, edelmann.co.at

Il Centro

Koffiehuis en pension van Italiaanse eigenaars in centrum Petronell-Carnuntum, op loopafstand van het archeologische park. Modern ingerichte kamers met houten vloer en badkamers met vloerverwarming.

Hauptplatz 21 in Petronell-Carnuntum, ilcentro.cc

Eten & Drinken

Der Jungwirt

Drie grote, hoge ruimtes met spits dak in voormalige schuur, met terracotta-tegels op de vloer en aangekleed met oude buffetkasten én modern design. Boers ontmoet deftig. Johannes Jungwirth kookt verfijnd (87 Falstaff-punten) en toch betaalbaar. Met een kleine vinotheek en bijzondere vruchtenbranden.

Landstraße 36 in Göttlesbrunn derjungwirt.at

Bitterman Vinarium

Restaurant van televisiekok Adi Bittermann in voormalig schoolgebouw, warm ingericht met rood tapijt aan de wanden. Adi zelf maakt op de barbecue steaks en hamburgers; zijn keukenchef Martin Wresnig doet veel met ingewanden, maar ook voor vis of vegetarisch kun je in dit gourmetrestaurant prima terecht.

Abt Bruno Heinrich Platz 1 in Göttlesbrunn, bittermann-vinarium.at

Der G’selchte

Thomas Scherhaufer nam in 1997 het restaurant van zijn ouders over en werd meteen kok van het jaar. Hij maakte naam met gerechten met ingewanden (zoals geroosterde lever of gebakken hersenen), maar serveert in zijn elegante lokaal (of ’s zomers in de tuin) ook gewoon een Wiener Schnitzel of rundergoulash. Zijn vader is inmiddels overleden; moeder Elfriede is nog steevast in het restaurant te vinden.

Altstadt 5 in Bruck an der Leitha, dergselchte.at

Zum Goldenen Anker

Restaurant en vinotheek met zingende en dichtende gastvrouw Michaela Gansterer-Zaminer. Direct aan de stadsmuur van het Middeleeuwse plaatsje Hainburg. Prima adres voor lunch of diner in de fraaie binnentuin of op het terras achter de stadsmuur, direct aan de Donau. Moderne, lichte kaart onder meer bio-rundvlees en voldoende vegetarisch alternatief.

Donaulände 27 in Hainburg an der Donau, goldeneranker.at

Marc Aurel

Hotelrestaurant tegenover het archeologische park Carnuntum, met grote eetzalen voor grote groepen. Desondanks een praktische en prettige plek voor goed bereide traditioneel Oostenrijkse én Italiaanse gerechten.

Hauptstraße 10 in Petronell-Carnuntum, marcaurel.at

Wijn proeven en kopen

Heurigen

Openingstijden heurigen/Buschenschanken in regio Carnuntum (onder andere van de Kellergasse in Prellenkirchen): heurigenkalender-carnuntum.at

Rubin Carnuntum

Wijnbedrijven waar je Rubin Carnuntum kunt proeven en kopen: carnuntum.com

Carnuntum Experience

Onder de noemer Carnuntum Experience’ organiseren de Rubin Carnuntum-wijngoederen tal van evenementen rondom wijn, eten en cultuur. carnuntum-experience.com

Villa Vinum

Wijnbelevingswereld van de familie Rosner, met vinotheek, museum, wijnkelders en ‘leerpad’ met informatie over wijnbouwgeschiedenis en –productie. Gevestigd in nieuwe ‘Romeinse villa’, met parkeerplaatsen voor campers.

Weinweg 1 in Bruck an der Leitha, villavinum.at

Gratzer-Sandrieser

Wijngoed (6 hectare) van de viceburgemeester van Prellenkirchen Heinz Gratzer en zijn vrouw Magdalena Sandriester, met 60 procent witte wijnen. Buschenschank in de Kellergasse van Prellenkirchen, circa twee kilometer buiten het dorp richting buurdorp Edelstahl.

Wijn kopen: Siedlungsgasse 2, gratzer-sandriester.at

Netzl

Wijngoed (26 hectare) van de familie Netzl, gespecialiseerd in rode wijnen (75% van de productie). Dochter Christina runt hier met vader Franz de show.

Rosenbergstraße 17 in Göttlesbrunn,  netzl.com

Artner

Wijngoed (35 hectare)en heurigen van de familie Artner. Vader Hannes, zoon Peter en diens neef Christoph zijn gespecialiseerd in rode wijnen. Christoph maakt bovendien een dessertwijn, die hij met een knipoog naar port ‘Portuguese Love’ noemt. De familie Artner heeft ook twee restaurants in Wenen en een sfeervolle Heurigen in een van de oudste boerderijen van Höflein, gebouwd rond de tijd van de Turkse bezetting in de 17e eeuw.

Dorfstraße 93 (wijngoed) en 43 (Heurigen) in Höflein, artner.co.at

Kijk wat je allemaal in de omgeving kunt doen op onze wegwijzer.

Käferbohnensalat
Bier - Bierketel© Oostenrijk Magazine
© Michael Huber