De Oostenrijkse Roma Ceija Stojka (1933-2013) leerde zichzelf tekenen en schilderen én schreef aangrijpende boeken over haar herinneringen aan de Holocaust. Museum het Valkhof in Nijmegen wijdt een grote expositie aan het werk van deze bijzondere vrouw.

Ceija Stojka werd als de vijfde van zes kinderen geboren in een familie van de Lowara: Roma-paar­­den­­handelaren uit Centraal-Europa. Het gezin trekt door Oostenrijk, tot de angst voor de Nazi’s te groot wordt en ze onderduiken bij vrienden in Wenen. De vader van Stojka wordt desondanks opgepakt en omgebracht en in 1943 pakken de Nazi’s ook Stojka en de rest van haar familie op en deporteren hen naar Auschwitz-Birkenau. Vandaaruit worden ze naar het werkkamp Ravensbrück gebracht en later naar Bergen-Belsen. Ceija Stojka overleeft en begint veertig jaar later – vanaf haar 55ste – over haar oorlogsherinneringen te vertellen tijdens voordrachten en interviews, in vier boeken én in meer dan duizend schilderijen en tekeningen. Omdat ze daarbij het perspectief van een kind kiest, laat ze als het ware zien hoe kinderen in alle oorlogsgebieden het leven ervaren.

De expositie vertelt aan de hand van ruim honderd kunstwerken haar levensverhaal, van de vooroorlogse jaren tot de terugkeer naar het vrije leven. De werken over de drie concentratiekampen (de ‘dunkle Bilder) vormen het hart. Het zijn nachtmerrieachtige beelden vol prikkeldraad, rook, SS-ers, wind, sneeuw en kraaien. Sommige bestaan uit beeld én tekst. Ook is een deel uit de film Unter den Brettern hellgrünes gras (2005, Karin Berger) te zien, waarin Stojka vertelt over haar ervaringen, evenals schetsboeken, foto’s en documentatiemateriaal. Daarnaast zijn er ook ‘helle Bilder’ te zien van vrolijk gekleurde, idyllische landschappen die de vooroorlogse jaren weergeven, als de Stojka familie en andere Roma vrijelijk met hun paarden en huifkarren door het Oostenrijkse platteland trekken.

Ceija Stojka (1933-2013) – Oorlogsherinneringen van een Roma, 15 februari-10 juni.

Het aangrijpende verhaal van Ceija Stojka is in het Nederlands vertaald:
Wij leven in het verborgene. Herinneringen Van Een Roma Vrouw Ceija Stojka, Uitgeverij Van Gennip, 2006.